Share This Article
B
Dr. Gulshan Y. Saglam
Akademisyen ve Araştırmacı
Bilal Erdoğan’ın Lübnan ziyaretini tek bir açıdan okumak mümkün değildir. Ziyaret açık biçimde kültürel ve toplumsal bir nitelik taşımakla birlikte, konuğun Türkiye’nin kamusal hayatındaki konumu, iki ülke ilişkilerinin içinden geçtiği evre ve Lübnan’ın yaşadığı hassas koşullar nedeniyle daha geniş anlamlar kazanmıştır.
Bu çerçevede ilk dikkat çeken husus, ziyaretin Başbakan Yardımcısı Dr. Tarık Mitri’nin daveti üzerine gerçekleşmiş olmasıdır. Bu ayrıntı, Lübnan tarafında Ankara ile iletişim kanallarını açma yönünde bir istek bulunduğunu gösteriyor. Dolayısıyla Türkiye’nin varlığını tek taraflı bir girişim ya da başka bir bölgesel aktörün bıraktığı boşluğu doldurma çabası olarak sunmaya imkân vermiyor. Devletler arasındaki ilişkiler yalnızca dış girişimlerle değil, bu girişimleri karşılamaya ve ulusal çıkarlar doğrultusunda geliştirmeye hazır bir iç istekle de kurulur.
Aynı şekilde, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın oğlu olan Bilal Erdoğan, Lübnan’a Türk hükümetinde görevli bir isim olarak değil, İlim Yayma Vakfı Mütevelli Heyeti Başkanı sıfatıyla geldi. Bu bağ, ziyarete elbette siyasi ve medyatik bir ilgi kazandırıyor. Ancak dengeli bir okuma, onun doğrudan kurumsal sıfatını ön planda tutar; daha geniş çıkarımları ise kanıt gerektiren ihtimaller olarak ele alır.
Kurumsal çerçevenin yanı sıra ziyareti en çok öne çıkaran yön, insani ve tarihî boyutu oldu. Ziyaretinin siyasi mi, ekonomik mi olduğu sorulduğunda tek kelimeyle yanıt verdi: “Dostluk.” Lübnan’ın kendisi için ne ifade ettiği sorulduğunda ise “Fairuz” dedi. Bu iki yanıt görünüşte sade, ancak doğrudan Lübnan halkının vicdanına hitap ediyor. Fairuz, Arap kültürel belleğinin bir parçası ve Lübnan’ın imajıyla özdeşleşmiş bir ses. Bu sembolü seçen kişi, yalnızca siyasi ve ekonomik hesaplarla özetlenemeyecek bir ilişkiyi dile getirmiş oluyor.
Bu duygusal ve tarihî boyut, Trablus ve Akkar’daki halk buluşmalarında da belirgin biçimde ortaya çıktı; bu duraklar yerel halkın davetleri üzerine gerçekleşti. Buralarda Türkiye, dışlanmış bölgelerin yanında durması ve kalkınma projelerine verdiği destekle bağlantılı köklü bir sevgiye sahip. Trablus’ta Osmanlı mirası, Tell Meydanı’ndaki Hamidiye Saat Kulesi’nin gezilmesi, Büyük Mansuri Camii ile Nebevi Eser Odası’nın ziyaret edilmesi ve Sultan II. Abdülhamid’in torunu Selma es-Sebai’nin ziyareti aracılığıyla canlandı. Gezi, Akkar’daki Kouachra ve Aydamun beldelerini de kapsadı; buradaki derin toplumsal bağlar bu mirasın uzantısını yansıtıyor. Nitekim Lübnan’da yaklaşık 50 bin Türk kökenli, Akkar ve Dinniye’de yoğunlaşan yaklaşık 18 bin Türkmen kökenli ve yaklaşık 50 bin Mardin kökenli vatandaş yaşıyor.
Bu izlenimi, ziyaret programının dikkat çekici çeşitliliği de pekiştiriyor. Cumhurbaşkanı, Meclis Başkanı ve Başbakan’ın yanı sıra Sünni, Şii, Hristiyan ve Dürzi çevrelerden siyasi ve dini liderlerle görüşmeler yapıldı; Kuzey’deki halk ve miras duraklarına da yer verildi. Bu çeşitlilik, ziyareti yalnızca tek bir Lübnan bileşenine hitap eden bir girişime indirgemeyi güçleştiriyor. Siyasi boyutu yok saymıyor, yalnızca onu doğru bağlamına oturtuyor.
Buna rağmen bazı medya yorumları ziyareti, Türkiye’nin Lübnan’daki Sünni çevrede varlığını güçlendirme girişimi ya da Suudi Arabistan’la bir rekabet olarak okudu. Bu yaklaşım, bölgesel ilişkilerin gerçekliğinden daha dar. Türkiye–Suudi Arabistan ilişkileri son dönemde koordinasyon ve iş birliği alanları yarattı. Lübnan ise Arap ve bölgesel çevresiyle dengeli ilişkilere ve iş birliği fırsatlarından, bunları saflaşmalara ya da vekâlet rekabetlerine dönüştürmeden yararlanmaya ihtiyaç duyuyor.
Ziyaret, ekonomik ve kurumsal temasların yeniden canlandığı daha geniş bir iklimden de ayrı düşünülemez. DEİK Türkiye–Lübnan İş Konseyi ile ASKON, Türkiye’nin büyükelçiliğiyle iş birliği içinde, Türk iş insanlarından (özel sektör) oluşan heyetlerin ziyaretlerini düzenledi. Bu heyetler yalnızca Trablus ve Kuzey’de değil, Lübnan’ın farklı bölgelerinde ekonomik kuruluşlar ile ticaret ve sanayi odalarıyla görüştü; amaç ekonomik meseleleri ele almak ve pratik fikirler ortaya koymaktı. Bu faaliyetlerin Bilal Erdoğan’ın ziyaretiyle aynı döneme denk gelmesi bir tesadüftür; her bir yolun hazırlığı bağımsız olarak yürütülüyordu. Bu durum, Türklerin tamamının tek bir koordinasyonla Lübnan’da bulunduğu yönündeki söyleme de bir yanıt niteliğinde. Bununla birlikte bu hareketlilik, iki iş dünyası arasında güveni yeniden inşa etmeye yönelik artan bir ilgiyi ortaya koyuyor.
Bu görüşmelerin önemi, nezaket ve tanışma düzeyini aşıp pratik fikirlere ulaşmasında yatıyor: serbest ticaret anlaşmasının gözden geçirilip etkinleştirilmesi, Türkiye, Ürdün, Suriye ve Lübnan’ı bir araya getiren Dörtlü Anlaşma gibi bölgesel iş birliği çerçevelerinin yeniden canlandırılması, yatırım ve ortak çalışma fırsatlarının ele alınması. Tüm bunlar, yeni Suriye üzerinden kara yolunun açıldığı belirleyici bir bölgesel dönüşüm anında gerçekleşiyor; bu da Lübnan’dan, coğrafi konumunu ve kara ile deniz sınırlarını transit ve ticaret akışını harekete geçirmek için kullanmasını gerektiriyor. İş insanlarının girişimleri yalnızca ticarete değil, sanayi deneyimlerinin aktarılmasına ve üretime dayalı ortaklıkların kurulmasına odaklanıyor; bu da tereddütten ortak çalışmaya geçiş fikrini güçlendiriyor. Bazı Türk yatırımcılarda Lübnan’ın istikrarsız ve pazarına girilmesi zor bir ülke olduğu yönündeki yerleşmiş imajın ele alınması da gerekliydi. Bu, yatırımların henüz gerçekleştiği anlamına gelmiyor; asıl önemli olan, ciddi bir ortaklık arayışının kapısının aralanmasıdır.
Güvenlik dosyasında ise Bilal Erdoğan’ın Lübnan devletine ve ordusuna verilecek desteğe ilişkin sözleri yabancı medyada tartışma yarattı; bir kısmı bunu, Beyrut’tan bağımsız bir Türk konuşlanması gibi sundu. Oysa Türkiye, Güney Lübnan’a yabancı değil: 2006’dan bu yana UNIFIL kapsamında, Birleşmiş Milletler çatısı altında ve uluslararası bir kararla görev yapıyor. Cumhurbaşkanı Joseph Avn da Ankara’ya bu katılım ve Lübnan ordusuna verdiği destek için alenen teşekkür etti. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Lübnanlı mevkidaşını Ankara’da ağırlarken, UNIFIL’in görevinin sona ermesinin ardından Lübnan’ın güvenliğini ve istikrarını sağlayacak her girişime katılmaya hazır olduklarını açıkladı ve ordu desteğinin süreceğini vurguladı. Bilal Erdoğan ise Baabda’da, Türkiye’nin Lübnan makamlarının devlet egemenliğini silahlı kuvvetleri aracılığıyla ülkenin tamamına yaymaya yönelik çabalarını desteklediğini ifade etti.
Dolayısıyla Türkiye’nin hazır oluşu eski ve açıktır; geçmişte fiilî bir varlığa dönüşmüştür. Bugün ise yalnızca Lübnan’ın talebiyle ve Lübnan devlet kurumlarının kararıyla gerçekleşebilecek olası bir rol için hazırdır. Belirleyici ölçüt, UNIFIL sonrası her düzenlemenin Lübnan ordusunu desteklemesi, egemenliğe bağlı kalması ve devletin yerini almamasıdır. Bu, ziyaretin ruhuyla da örtüşüyor: kültürel ve toplumsal diplomasi ile sahibinin açıkça ifade ettiği bir dostluk ziyareti; konuşlanma projesi ya da nüfuz iddiası taşımıyor.
Ziyaretin sonuçlarının üç düzeyde yansıması muhtemeldir. Resmî düzeyde, konuk Lübnan’ın içten ağırlamasını ve Lübnanlıların Türkiye’yi ve Türkiye’nin rolünü destekleme isteğini hissetti; bu da iki taraf arasındaki iletişim kanallarını güçlendiriyor. Ekonomik düzeyde, DEİK ve ASKON’un Lübnan’daki faaliyetlerinin ziyaretle aynı döneme denk gelmesiyle, ziyaret iş dünyasını iki ülke arasında ortaklık, ticaret ve yatırım için teşvik edebilir. Toplumsal düzeyde ise Lübnan’da kalan Türklerin Türk vatandaşlığı edinme sürecinin hızlanmasına katkı sunması ve Trablus, Akkar ile Lübnan’ın diğer bölgelerindeki kalkınma projelerine desteğin TİKA ve diğer insani kuruluşlar aracılığıyla sürmesi beklenebilir; zira konuk, toplumun bu tür projelere duyduğu ihtiyacı yakından gördü. Ziyaretin belki de en önemli getirisi, Lübnan’ın durumunu, ihtiyaçlarını ve dostane bir Türk rolüne açıklığını Türk tarafına doğrudan aktarmasıdır. Yine de bunlar gerçekleşmiş olgular değil, beklenen sonuçlardır; ölçüsü, kararlara ve projelere dönüşebilenlerdir.
Özetle, ziyaret Lübnan’ın bölgesel bir rekabet sahasına dönüştüğünü göstermiyor; siyasi çevresinden kopuk bir toplumsal etkinlik de değil. Tarihî hafızanın, insani bağların, ekonomik çıkarların ve bölgesel hesapların iç içe geçtiği bir ilişkinin durağıdır. Bu durağın başarısı görüşme ya da fotoğraf sayısıyla değil, iki ülkenin karşılıklı güveni kurumsal iş birliğine ve somut projelere dönüştürebilmesiyle ölçülecektir.
Lübnan’ın bir ekseni bir başkasıyla değiştirmeye değil, seçeneklerini genişletmeye ve ilişkilerini ortak çıkarlar ile karşılıklı saygı üzerine kurmaya ihtiyacı var. Tarihî ve toplumsal bağları ile ekonomik imkânlarıyla Türkiye bu yolda önemli bir ortak olabilir; şu şartla ki ilişki Lübnan devleti ve kurumlarıyla ortaklığa dayansın, karar Lübnan’a ait olsun ve amaç iki halkın yararı olsun.

